Differentiatie pathologische syndromen

Hoofdstuk 2.4 van de door Arda geschreven scriptie over de inflammatoire darmziekte Colitis ulcerosa. Deze was nodig voor de opleiding acupunctuur. Op deze pagina de differentiatie van pathologische syndromen bekeken vanuit de traditionele Chinese geneeskunde ofwel TCM. De differentiatie gebeurt volgens de cyclus van de Vijf Elementen. Verder een beschrijving en de pathologie van het Metaal-Element, het Aarde-Element en de verschillende onderlinge relaties met organen zoals de Milt en Maag.

2.4.1 Differentiatie volgens de Vijf Elementen


2.4.1.1 Inleiding


Voordat ik de ziekte colitis ulcerosa differentieer volgens de Vijf Elementen wil ik in 't kort enige aandacht geven aan de theorie, verbanden en verschillen met de theorie van de interne organen. De differentiatie volgens de Vijf Elementen dient niet verward te worden met de theorie van de interne organen. Zij hebben wel raakvlakken met elkaar. Er is echter wel enig verschil tussen de theorie van de interne organen en die van de Vijf Elementen.
In de theorie van de Vijf Elementen behoort het Hart tot het Vuur en in de theorie van de interne organen behoort de Nier tot de bron van het Vuur (Ming Men).

In de Vijf Elementen-cyclus zie je relaties tussen organen en verschillende weefsels, zintuigen enzovoorts. Externe fenomenen zoals klimaat en seizoenen zijn eveneens van invloed op de Vijf Elementen-theorie. In de theorie van de Vijf Elementen spreken we b.v. over de ogen horen bij het Hout (Lever). Het is waar dat de Lever de ogen bevochtigt en voedt, maar het is niet het enige orgaan dat de ogen beïnvloedt. Ook Nier-Yin bevochtigt de ogen en er bestaan veel chronische oogklachten die gerelateerd zijn aan de Nier.
De Luo-meridiaan van het Hart bereikt ook de ogen. Zodoende zijn oogklachten niet alleen maar gerelateerd aan de Lever. Zo is b.v. de neus gerelateerd aan het Element Metaal. De primaire Maagmeridiaan loopt langs de neus en heeft hier een verbindingspunt met Di Da 20. Ook de divergente meridiaan van de Maag loopt langs de neus. De Dikke Darm-meridiaan heeft andersom weer een verbinding met de mond die tot het zintuig van de Maag behoort.

De Dikke Darm valt onder het Metaal-Element. Als colitis ulcerosa volgens de Vijf Elementen gedifferentieerd wordt is het wellicht mogelijk bepaalde verbanden te leggen tussen de verschillende cycli zoals bijvoorbeeld de genererende-, overheersende- en contradominante cyclus. Het wezenlijke belang van relaties binnen de Vijf Elementen is het onderlinge evenwicht tussen de Vijf Fasen. Indien dit evenwicht gedurende een langere periode verstoord is ontstaat er ziekte. Voor pathologische situaties zijn de volgende twee cycli verantwoordelijk, namelijk de overheersende en de contra-dominante cyclus. Wanneer ook het evenwicht in de genererende cyclus verstoord is kan deze eveneens problemen opleveren en aanleiding geven tot ziekte.

2.4.1.2 Vijf Elementen uit balans


Het uit balans raken van de Vijf Elementen bij pathologische situaties:
  • het is in Exces en overheerst een ander Element via de controlerende cyclus.
  • het is in Exces en put de Moeder uit via de genererende cyclus.
  • het is deficiënt en wordt beledigd door een ander Element volgens de contra-dominante cyclus.
  • het is deficiënt en slaagt er niet in om de Zoon te voeden [noot 2].
Differentiëren we de symptomen van colitis ulcerosa volgens de Vijf Elementen dan zijn het Metaal- en/of Aarde-Element hier het meest bij betrokken. Ik citeer hieronder twee stukjes over het Metaal- en Aarde-Element uit het boek Chinese geneeswijzen in de dagelijkse praktijk van Gail Reichstein.

2.4.1.3 Beschrijving Metaal-Element


Citaat : "Metaal in de Vijf-Elementencyclus wijst zowel op het proces van verdere ontwikkeling als de zuivere essence die daaruit voortvloeit. Het betekent verlies en beperking, maar ook een onverwoestbare puurheid die overblijft wanneer al het andere is verdwenen. In de voedende cyclus is Metaal het Kind van de Aarde. Terwijl de groei tijdens de Aardefase onbeperkt wordt gevoed wordt hij in de Metaalfase meer in de hand gehouden. Middelen die niets opleveren of uitgeput zijn worden van de hand gedaan, terwijl waardevolle producten worden behouden en uitgewerkt. In de machtscyclus wordt Metaal beheerst door Vuur dat het Metaal smelt. Het smelten en ineenvloeien van verschillen als gevolg van Vuur, kunnen het vermogen van Metaal om te scheiden en onderscheiden teniet doen.

In de Vijf-Elementen-cyclus karakteriseert Metaal een vergelijkbaar scheidingsproces. Metaal gevoed in de voedende energieën van de Aarde-fase, scheidt datgene wat verbruikt, onzuiver of overbodig is van dat wat zuiver is. Terwijl onzuiver afval wordt geëlimineerd wordt de pure essentie verder ontwikkeld, gekoesterd als schat of soms opgeslagen voor later gebruik. Dit proces van elimineren kan lastig zijn, maar Metaal is juist daardoor een buitengewoon sterk Element: eliminatie verwijdert onzuiverheden om de essentiële bestanddelen bijeen te brengen. Op fysisch gebied ontwikkelt Metaal de energieën die in de Aarde-fase zijn gevormd en zet ze om in potentieel dat wordt opgeslagen voor later gebruik" [noot 3].

2.4.1.4 Beschrijving Aarde-Element


Citaat : "Aarde is de moeder van het leven. Overal op de wereld is de Aarde de moeder en aanhoudende voedster van het leven. Als middelpunt van de Vijf-Elementen-cyclus wordt Aarde gezien als de voornaamste stabiliserende kracht. Terwijl energie zich gedurende heel de Hout- en Vuurfase uitzet en inkrimpt tijdens de Metaal- en Waterfase, vormt Aarde het punt in het midden waarin een overgang plaatsvindt, die wordt beheerst door een zorgvuldig tot stand gebracht evenwicht. Overal waar zich veranderingen voltrekken, zijn de centrerende krachten van Aarde aanwezig, zodat Aarde in de Vijf-Elementen-cyclus - die in wezen geheel draait om verandering - toezicht houdt op de continuïteit.

In zekere zin is Aarde het verblijf van alle Elementen en het stabiele centrum waarop ze zijn gegrond. Hoewel elk Element aspecten van alle anderen in zich draagt vormt Aarde, meer dan andere Elementen, een weerspiegeling van de hele cyclus en kan ook op grond hiervan worden omschreven. We kunnen de eigenschappen van Aarde opvatten als haar Hout-, Vuur-, Aarde-, Metaal- en Wateraspecten. Aarde bevindt zich in het midden en wordt de 'heilige bevruchter' genoemd. Zij is de helper van de Hemel. Haar kracht is groot en goed, en kan niet alleen aan de gebeurtenissen van een enkel seizoen worden toegeschreven. Vandaar dat Aarde, temidden van de Vijf-Elementen der Vier Seizoenen, alles omvat. Hoewel Metaal, Hout, Water en Vuur ieder hun eigen specifieke taken hebben, zouden ze zonder Aarde geen stand kunnen houden" [*] [noot 4].

* uit: Fung Yu-Lan; A history of Chinese philosophy, 2de deel.

Hieronder geef ik een wat uitgebreidere beschrijving van de verschillende cycli in de Vijf-Elementen fase voor wat betreft het ziektebeeld colitis ulcerosa.

2.4.1.5 Pathologie van het Metaal-Element


Exces in de Dikke Darm, Yang-orgaan in het Metaal-Element: Het Metaal-Exces vormt de belangrijkste onevenwichtigheid.

Wanneer Metaal excessief is voert het zijn afscheidende en zuiverende taken niet goed uit wat resulteert in een ophoping van Warmte en Vocht.

Symptomen hierbij zijn onder andere diarree, krampen, bloed en pus in de stoelgang.

Wanneer een Metaal-Exces de belangrijkste onevenwichtigheid vormt dan kunnen de andere Elementen reageren zoals in de afbeelding hiernaast is te zien:

Bron:
Hout wordt Water, Chinese geneeswijzen in ons dagelijks leven.


Exces wat een ander Element overheerst via de controlerende cyclus:
Is van het Metaal-Element in dit geval van colitis ulcerosa (de Dikke Darm het Yang-orgaan in Exces) dan kan het Metaal-Element het Hout-Element overheersen via de controlerende cyclus. Het Metaal-Element controleert immers het Hout-Element. Tot het Hout-Element behoren de Lever en de Galblaas. De functies van de Lever zijn het opslaan van bloed en de vrije circulatie van het Qi verzorgen.
Wanneer het Metaal-Element het Hout-Element niet goed controleert ontstaat er een verstoring in de controle van de vrije circulatie van Qi. Lever-Qi stagneert en valt de Milt aan die dan haar functies niet goed meer kan uitvoeren. Emoties verstoren ook Lever-Qi waardoor stagnatie optreedt. Lever-Qi is eveneens nodig voor de galafscheiding. Bij stagnatie van Lever-Qi loopt de gal niet goed af en zullen de Maag- en Miltverteringsfunctie verminderen wat ook weer tot verstoring van de Dikke Darm kan leiden: borrelingen, uitrekking (distentie) en pijn in de buik (het abdomen).

Exces wat de Moeder uitput via de genererende cyclus:
Een Exces in het Metaal-Element (het Yang-orgaan Dikke Darm) kan de Moeder uitputten via de genererende cyclus, in dit geval het Aarde-Element. Tot het Aarde-Element behoren de Milt en de Maag die verantwoordelijk zijn voor de nahemelse Qi. De Maag controleert het ontvangen van voedsel en drank en controleert het rotten en rijpen hiervan. De Milt zorgt voor transformatie en transport van het voedsel en vloeistoffen en controleren van het bloed.
De Maag-Qi heeft een dalende, de Milt-Qi een stijgende beweging, waardoor zij elkaar in evenwicht houden. Ontstaat hier een onbalans door b.v. externe pathogenen, verkeerde voeding en/of andere oorzaken dan ontstaat er een deficiëntie van de Milt en de Maag. Hierbij ontstaat een deficiëntie van de Dikke Darm die zijn functie niet goed kan uitvoeren waardoor diarree ontstaat. Bij Milt-Xu is zij niet in staat om het bloed in de vaten vast te houden en kunnen er tevens bloedingen van het slijmvlies van de Dikke Darm ontstaan. Wordt er door de deficiëntie van de Milt Damp-Hitte gegenereerd dan ontstaat er in de Dikke Darm slijm, bloed en pus bij de ontlasting. Damp kan ook accumuleren en transformeren tot Hitte. Uiteindelijk is dit een vicieuze cirkel.

2.4.1.6 Pathologie van het Aarde-Element


Deficiëntie van de Milt, Yin-orgaan in het Aarde-Element: De Aarde-deficiëntie vormt de belangrijkste onevenwichtigheid.

Wanneer Aarde deficiënt is, kunnen er één of meerdere functies zwak zijn. Een Aarde-deficiëntie kan zich daarom openbaren op het gebied van de spijsvertering, het bloed, het denkvermogen of de energie.

Symptomen hierbij zijn onder andere diarree, bloed bij de stoelgang, buikpijn, vermoeidheid en een slechte eetlust.

Wanneer een Aarde-deficiëntie de belangrijkste onevenwichtigheid vormt, dan kunnen andere Elementen zich zoals in de afbeelding hiernaast gedragen:

Bron:
Hout wordt Water, Chinese geneeswijzen in ons dagelijks leven.

Deficiëntie door belediging van een ander Element via de contra-dominante cyclus:
Een deficiëntie van het Aarde-Element (Milt-Xu) kan ontstaan door belediging van het Water-Element volgens de contra-dominante-cyclus. Wanneer de Nier geen vloeistoffen kan transformeren zal de Milt hier onder lijden en ontstaat er teveel Vocht. Een van de functies van de Nier is het controleren van de onderste twee openingen, waardoor de opening en sluiting van de anus wordt beïnvloed. Hierdoor is de Nier betrokken bij de anus en de ontlasting. Bij een Nier-Yang-Xu kan er diarree ontstaan in de vroege ochtend.

Ook de functie van Ming Men, het orgaan van Water en Vuur dat is gezeteld in de Nier speelt een belangrijke rol bij de Milt- en Maagfunctie. Zij verwarmt de Maag- en de Miltfunctie om de spijsvertering te ondersteunen. Gebeurt dat niet goed door een dysfunctie van de Nier dan ontstaat b.v. Damp die kan accumuleren en transformeren tot Hitte. Ming Men valt eigenlijk meer onder het hoofdstuk van de orgaansyndromen. Bij colitis ulcerosa zie je soms ook wel als symptoom dat de ontlasting droog is (hitte put vloeistoffen uit evenals bloedverlies) met tussendoor het verlies van bloed en pus. Door de druk van het ophopen van bloed en pus krijg je druk op de kringspieren en valse aandrang is het gevolg. Het tussentijds bloedverlies lijkt op diarree maar in feite kan je dan meer spreken over constipatie en/of moeizame stoelgang.

Deficiëntie doordat het Element de Zoon niet goed voedt via de genererende cyclus:
Indien het Aarde-Element deficiënt is, is dit Element niet in staat de Zoon - in dit geval het Metaal-Element - te voeden. De Milt kan haar functies van transformeren en transporteren niet goed uitvoeren waardoor diarree kan ontstaan. De Milt houdt het bloed in de vaten vast waardoor er ook bloedingen kunnen ontstaan. Bloed in de stoelgang is hiervan het gevolg. Bij het ontstaan van Vocht ontstaat er weer stagnatie waardoor Qi stagneert. Accumulatie is hiervan het gevolg wat weer kan transformeren in Hitte. De Dikke Darm is ook niet meer in staat zijn functie goed te vervullen en wordt verstoord in zijn functie van uitscheiding en/of resorptie.

2.4.1.7 Verdere onderlinge relaties


Bij een deficiëntie van het Aarde-Element en een Exces van het Metaal-Element kunnen we nog diverse onderlinge relaties tussen de Vijf-Elementen beschrijven. Het gaat echter te ver om deze allemaal volgens de symptomen van genoemde ziekte te ordenen en heb ik mij tot bovenstaande relaties beperkt om deze verder uit te diepen. De onderstaande relaties zijn een korte opsomming van onderlinge samenhang binnen de Vijf-Elementen theorie.

Totaal gezien zie je bij deficiëntie van het Aarde-Element (Milt-Xu) de volgende onderlinge relaties:
  • het Vuur-Element voedt het Aarde-Element niet via de genererende cyclus,
  • het Vuur-Element is in Exces en put het Aarde-Element uit via de genererende cyclus,
  • het Hout-Element overheerst het Aarde-Element via de controlerende cyclus,
  • het Aarde-Element beledigt het Hout-Element via de contra-dominante cyclus,
  • het Aarde-Element put het Metaal-Element uit via de genererende cyclus,
  • het Aarde-Element controleert het Water-Element onvoldoende via de controlerende cyclus,
  • het Water-Element beledigt het Aarde-Element via de contra-dominante cyclus.
Totaal gezien bij Exces van het Metaal-Element (Dikke Darm-Shi) zie je de volgende onderlinge relaties:
  • het Metaal-Element put de Moeder en het Aarde-Element uit volgens de genererende cyclus,
  • het Metaal-Element overheerst het Hout-Element volgens de controlerende cyclus,
  • het Metaal-Element beledigt het Vuur-Element volgens de contra-dominante cyclus.

Yin-Yang-relatie in het Metaal-Element de Dikke Darm en Long:
Tot het Metaal-Element behoren de Long (Yin) en de Dikke Darm (Yang). De Dikke Darm en de Long hebben een nauwe relatie met elkaar. De dalende functie van de Long geeft de Dikke Darm de mogelijkheid om faeces uit te scheiden. Treedt hier een verstoring op dan kan er constipatie optreden. De primaire- en divergente Long-meridiaan hebben beiden een aftakking naar de Dikke Darm en verbinden zich evenals de Luo-meridiaan van de Long met de Dikke Darm-meridiaan. Bij de oorzaken en behandeling van colitis ulcerosa zal dit zeker een rol kunnen spelen. Via de Yin-Yangrelatie van deze twee organen kan men zeker gebruik maken om colitis ulcerosa te behandelen via de Yuan-Bron- en/of Luo-punten.

Yin-Yang-relatie in het Aarde-Element de Milt en de Maag:
Tot het Aarde-Element behoren de Milt (Yin) en de Maag (Yang). Samen vormen zij de bron van post-natale Qi en daarbij de bron van alle Qi en bloed die gevormd worden na de geboorte. De primaire- en divergente Milt-meridiaan lopen allebei door de Maag waar je een duidelijke relatie kan zien. Qua oorzaak en behandeling zijn deze twee meridianen uitermate geschikt om de ziekte te gaan behandelen.

Liu Jing relaties:
De Maag en de Dikke Darm hebben een onderlinge relatie met elkaar via de Liu Jing. Ze behoren beide bij de Yang Ming en hebben een overmaat aan Qi en bloed zodat zij dus uitermate geschikt zijn voor de behandeling van Hitte en koorts.

De Milt en de Long hebben een onderlinge relatie via de Liu Jing met elkaar. Ze behoren beide tot Tai Yin en bevatten meer Qi dan Xue. Is dus geschikt om b.v. Qi-stagnatie te behandelen. De Luo-meridiaan van de Milt heeft een verbinding met de ingewanden en de Maag.

Samengevat zie je dat via de Yin-Yang en Liu Jing de Dikke Darm, de Long, de Milt en de Maag onderlinge relaties met elkaar hebben:
  • via Yin-Yang heeft de Dikke Darm een relatie met de Long,
  • via Liu Jing heeft de Long een relatie met de Milt (Tai Yin),
  • via Yin-Yang heeft de Milt een relatie met de Maag,
  • via Liu Jing heeft de Maag een relatie met de Dikke Darm (Yang Ming).
Gezien vanuit de deficiëntie van de Milt en/of Dikke Darm of een Exces in de Dikke Darm (Warmte-Vocht) kan je hier zeker verbanden leggen in oorzaken van colitis ulcerosa. De ziekte kan ontstaan door externe Kou (Tai Yang) die transformeert in Warmte (Yang Ming) en kan overgaan van het Yang naar het Yin (Tai-Yin) waarbij b.v. diarree en een slechte eetlust tot de symptomen behoren. Bij acute aanvallen zie je wel het ontstaan van hoge koorts met koude rillingen wat het Shao-Yang-niveau (Lever en Galblaas) aangeeft.

Voetnoten:
[2] Grondslagen van de Chinese geneeskunde, Giovanni Maciocia, hfdst. 2 de Vijf-Elementen, blz. 28.
[3] Chinese geneeswijzen in ons dagelijks leven, Gail Reichstein, hfdst. 4 blz. 81.
[4] Chinese geneeswijzen in ons dagelijks leven, Gail Reichstein, hfdst. 5 blz. 118.